Bhagavad Gita - Chapter 15: Purushottama Yoga (The Supreme Person)

← Articles
Bhagavad Gita · 2026-10-05

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾ - ಪಂಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ (ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಯೋಗ)

🔊 ಕೇಳಿ

ಶ್ಲೋಕ ೧

ಶ್ರೀ ಭಗವಾನುವಾಚ: ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮಧಃಶಾಖಮಶ್ವತ್ಥಂ ಪ್ರಾಹುರವ್ಯಯಮ್ | ಛಂದಾಂಸಿ ಯಸ್ಯ ಪರ್ಣಾನಿ ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್ || ೧ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂಲವೂ (ಪರಮಾತ್ಮ), ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಾಖೆಗಳೂ ಇರುವ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು (ಸಂಸಾರ ವೃಕ್ಷ) ಶಾಶ್ವತವಾದುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವೇದಮಂತ್ರಗಳೇ ಇದರ ಎಲೆಗಳು. ಇದನ್ನು ಯಾರು ಅರಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರೇ ನಿಜವಾದ ವೇದಜ್ಞರು.

ಶ್ಲೋಕ ೨

ಅಧಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾಸ್ತಸ್ಯ ಶಾಖಾ ಗುಣಪ್ರವೃದ್ಧಾ ವಿಷಯಪ್ರವಾಲಾಃ | ಅಧಶ್ಚ ಮೂಲಾನ್ಯನುಸಂತತಾನಿ ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ || ೨ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಸಂಸಾರ ವೃಕ್ಷದ ಶಾಖೆಗಳು ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಷಯಭೋಗಗಳೆಂಬ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಹಬ್ಬಿವೆ. ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಬಂಧನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಇದರ ಬೇರುಗಳು ಕೆಳಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೩

ನ ರೂಪಮಸ್ಯೇಹ ತಥೋಪಲಭ್ಯತೇ ನಾಂತೋ ನ ಚಾದಿರ್ನ ಚ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾ | ಅಶ್ವತ್ಥಮೇನಂ ಸುವಿರೂಢಮೂಲಮಸಂಗಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ || ೩ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಸಾರ ವೃಕ್ಷದ ನಿಜವಾದ ರೂಪವಾಗಲಿ, ಆದಿಯಾಗಲಿ, ಅಂತವಾಗಲಿ, ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿರುವ ಈ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ದೃಢವಾದ ಅಸಂಗ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ (ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ) ಕತ್ತರಿಸಬೇಕು.

ಶ್ಲೋಕ ೪

ತತಃ ಪದಂ ತತ್ ಪರಿಮಾರ್ಗಯಿತವ್ಯಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಗತಾ ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ಭೂಯಃ | ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ ಯতঃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಸೃತಾ ಪುರಾಣೀ || ೪ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ತದನಂತರ, ಯಾವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ಬಂದ ಈ ಜಗತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನಾದ ಆ ಆದಿಪುರುಷನಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾಗಬೇಕು.

ಶ್ಲೋಕ ೫

ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾ ಜಿತಸಂಗದೋಷಾ ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾ ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ | ದ್ವಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸುಖದುಃಖಸಂಜ್ಞೈರ್ಗಚ್ಛಂತ್ಯಮೂಢಾಃ ಪದಮವ್ಯಯಂ ತತ್ || ೫ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಮೋಹಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ, ಆಸಕ್ತಿಯೆಂಬ ದೋಷವನ್ನು ಗೆದ್ದ, ನಿತ್ಯ ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿಷ್ಠರಾದ, ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾದ ಹಾಗೂ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೆಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪರಮಪದವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೬

ನ ತದ್ಭಾಸಯತೇ ಸೂರ್ಯೋ ನ ಶಶಾಂಕೋ ನ ಪಾವಕಃ | ಯದ್ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ || ೬ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಯಾವ ಪರಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಾಗಲಿ, ಚಂದ್ರನಾಗಲಿ, ಅಗ್ನಿಯಾಗಲಿ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸಲಾರರೋ, ಯಾವುದನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಈ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಧಾಮ.

ಶ್ಲೋಕ ೭

ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ | ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ || ೭ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸನಾತನವಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು ನನ್ನದೇ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೮

ಶರೀರಂ ಯದವಾಪ್ನೋತಿ ಯಚ್ಚಾಪ್ಯುತ್ಕ್ರಾಮತೀಶ್ವರಃ | ಗೃಹೀತ್ವೈತಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ವಾಯುರ್ಗಂಧಾನಿವಾಶಯಾತ್ || ೮ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಗಾಳಿಯು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತುಯ್ಯುವಂತೆ, ಜೀವಾತ್ಮನು ಒಂದು ಶರೀರವನ್ನು ತೊರೆದು ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೯

ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ರಸನಂ ಘ್ರಾಣಮೇವ ಚ | ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ಮನಶ್ಚಾಯಂ ವಿಷಯಾನುಪಸೇವತೇ || ೯ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ಚರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೦

ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಂ ಸ್ಥಿತಂ ವಾಪೀ ಭುಂಜಾನಂ ವಾ ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್ | ವಿಮೂಢಾ ನಾನುಪಶ್ಯಂತಿ ಪಶ್ಯಂತಿ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಃ || ೧೦ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಶರೀರವನ್ನು ತೊರೆಯುವಾಗ, ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಾಗ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಗಳುಳ್ಳವರು ಇದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೧

ಯತಂತೋ ಯೋಗಿನಶ್ಚೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ | ಯತಂತೋಽಪ್ಯಕೃತಾತ್ಮಾನೋ ನೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಚೇತಸಃ || ೧೧ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾದ ಯೋಗಿಗಳು ತಮ್ಮ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಶುದ್ಧ ಅಂತರಂಗವುಳ್ಳ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಇದನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು.

ಶ್ಲೋಕ ೧೨

ಯದಾದಿತ್ಯಗತಂ ತೇಜೋ ಜಗದ್ಭಾಸಯತೇಽಖಿಲಮ್ | ಯಚ್ಚಂದ್ರಮಸಿ ಯಚ್ಚಾಗ್ನೌ ತತ್ತೇಜೋ ವಿದ್ದಿ ಮಾಮಕಮ್ || ೧೨ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬೆಳಗುವ ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜಸ್ಸು, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೇಜಸ್ಸು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನದೇ ತೇಜಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೩

ಗಾಮಾವಿಶ್ಯ ಚ ಭೂತಾನಿ ಧಾರಯಾಮ್ಯಹಮೋಜಸಾ | ಪುಷ್ಣಾಮಿ ಚೌಷಧೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಸೋಮೋ ಭೂತ್ವಾ ರಸಾತ್ಮಕಃ || ೧೩ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ನಾನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಹಾಗೂ ರಸಾತ್ಮಕ ಚಂದ್ರನಾಗಿ ಸಕಲ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಷಡ್ರಸಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೪

ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಃ | ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತಃ ಪಚಾಮ್ಯನ್ನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ || ೧೪ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ನಾನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ವಾನರನೆಂಬ ಜಠರಾಗ್ನಿಯಾಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ವಾಯುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ (ಖಾದ್ಯ, ಪೇಯ, ಚೋಷ್ಯ, ಲೇಹ್ಯ) ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೫

ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟೋ ಮತ್ತಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಜ್ಞಾನಮಪೋಹನಂ ಚ | ವೇದೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈರಹಮೇವ ವೇದ್ಯೋ ವೇದಾಂತ್ರಕೃದ್ವೇದವಿದೇವ ಚಾಹಮ್ || ೧೫ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ನಾನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನಿಂದಲೇ ಸ್ಮೃತಿ (ನೆನಪು), ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಪೋಹನ (ಮರೆವು) ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಸಕಲ ವೇದಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವವನು ನಾನೇ; ವೇದಾಂತದ ಕರ್ತನೂ ಮತ್ತು ವೇದಜ್ಞನೂ ನಾನೇ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೬

ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ | ಕ್ಷರಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಕೂಟಸ್ಥೋಽಕ್ಷರ ಉಚ್ಯತೇ || ೧೬ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷರ (ನಾಶವಾಗುವ) ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (ನಾಶವಾಗದ) ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ. ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಕ್ಷರ; ವಿಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ನಿಲ್ಲುವ ಕೂಟಸ್ಥ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಅಕ್ಷರ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೭

ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ | ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯಮಾವಿಶ್ಯ ಬಿಭರ್ತ್ಯವ್ಯಯ ಈಶ್ವರಃ || ೧೭ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಇಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನನಾದ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನೇ ಪರಮಾತ್ಮ. ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುವ ಅವ್ಯಯ ಈಶ್ವರ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೮

ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷರಮತೀತೋಽಹಮಕ್ಷರಾದಪಿ ಚೋತ್ತಮಃ | ಅತೋಽಸ್ಮಿ ಲೋಕೇ ವೇದೇ ಚ ಪ್ರಥಿತಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ || ೧೮ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ನಾನು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತನೂ, ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ವೇದಗಳಲ್ಲೂ 'ಪುರುಷೋತ್ತಮ' ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೧೯

ಯೋ ಮಾಮೇವಮಸಮ್ಮೂಢೋ ಜಾನಾತಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್ | ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ || ೧೯ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಎಲೈ ಅರ್ಜುನನೇ, ಮೋಹರಹಿತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶ್ಲೋಕ ೨೦

ಇತಿ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಮುಕ್ತಂ ಮಯಾನಘ | ಏತದ್ಬುದ್ಧ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ ಕೃತಕೃತ್ಯಶ್ಚ ಭಾರತ || ೨೦ ||

ಭಾವಾರ್ಥ: ಎಲೈ ಅನಘನೇ (ಪಾปรಹಿತನೇ), ಅತ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯವಾದ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ಅರಿತು ಮನುಷ್ಯನು ನಿಜವಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಕೃತಕೃತ್ಯನೂ (ಜೀವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದವನು) ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗೋ ನಾಮ ಪಂಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||